İradi trust’lar ve üç kesinlik

PDF sürümünü okuyun (5 sayfa)

Niyetin kesinliği

İradi bir trust (yed-i emin yapısı) ancak kurucunun (settlor), trustee’nin (yediemin) malvarlığını bir başkasının yararına tutması yönünde bir niyet ortaya koyması hâlinde doğar. Belirli sözcükler gerekmez. Niyet, tarafların sözleri ve davranışları bağlamı içinde yorumlanarak tespit edilir. Bir mahkeme, trust taraflardan biri için elverişli bir koruma aracı olacak diye trust bulunduğu sonucuna varmaz. İstinaf Mahkemesinin (Court of Appeal) Quoine kararındaki hüküm budur. Mahkeme bu hükmü, Avustralya Yüksek Mahkemesinde (High Court of Australia) French CJ’nin sözlerini benimseyerek kurmuştur.¹ Quoine kararındaki çoğunluk, ardından bu ilkeyi bir borsanın standart işletme modeline uyguladı. Quoine’in şartları trust konusunda bir şey söylemiyordu. Quoine müşteri bakiyelerini dahilî bir veri tabanında kaydediyor, coinleri ise karma bir soğuk saklama ortamında tutuyordu. İlk derece hâkimi, müşteri varlıklarının Quoine’in kendi varlıklarından ayrı kaydedilmesini belirleyici saymıştı. İstinaf Mahkemesi bu görüşe katılmadı. Kayıtlarda ayrıştırma trust’ın gerekli bir unsurudur, ancak tek başına hiçbir zaman yeterli değildir. Her müşteri için belirli coinlerin hiçbir şekilde ayrıştırılmamış olması, trust bulunduğu sonucuna varılmasının aleyhine ağır bastı.²

Sözleşme metinlerini kaleme alanlar bu pratik dersi iki yönde de almıştır. Trust yükümlülüklerinden kaçınmak isteyen platformlar, yatırılan varlıkların platformun mülkiyetine geçtiğini ve müşterinin eşdeğer varlıkların yeniden teslimi için sözleşmesel bir hakkı bulunduğunu belirtir. Aciz hâline karşı koruma sunmak isteyen platformlar ise müşteri varlıklarının trust kapsamında tutulduğunu, platformun bunlar üzerinde hiçbir intifa hakkı (beneficial interest) bulunmadığını ve varlıkların platformun kendi cüzdanlarından ayrı, bu amaçla belirlenmiş cüzdanlarda tutulduğunu belirtir. Hong Kong’daki Re Gatecoin kararı, metnin sonucu ne ölçüde belirlediğini gösterir. Borsa, şartlarının birkaç farklı sürümünü kullanmıştı. Önceki sürümlerde trust ifadeleri yer alıyordu ve mahkeme bunlar kapsamında müşteri varlıklarının trust kapsamında tutulduğuna hükmetti. 2018 tarihli bir sürüm ise varlıkların trust kapsamında tutulmadığını ve borsanın mülkü olarak kabul edildiğini açıkça belirtiyordu. Mahkeme bu sürümün, söz konusu şartları kabul etmiş müşteriler bakımından trust’ı ortadan kaldırmakta etkili olduğuna karar verdi.³

Konunun kesinliği ve toplu (omnibus) cüzdan

Teknolojinin en çok güçlük yarattığı yer ikinci kesinliktir. Saklama kuruluşlarının çoğu, müşteri coinlerini her müşteri için ayrı bir cüzdan yerine az sayıda toplu (omnibus) cüzdanda tutar. Bunun nedenleri pratiktir. Daha az cüzdan, daha düşük işlem ücretleri, daha basit anahtar yönetimi ve daha hızlı çekim anlamına gelir. Hukuki sonuç ise hiçbir müşterinin belirli bir coini ya da harcanmamış işlem çıktısını (UTXO) kendisine ait olarak gösterememesidir. Trust belirlenebilir bir konu gerektiriyorsa, toplu cüzdan trust’ı boşa çıkarıyor gibi görünür.

Common law’da bu konuda iki karar çizgisi vardır. Re Goldcorp Exchange davasında, bir külçe altın satıcısından tahsis edilmemiş altın satın alan müşteriler trust bulunduğunu ispatlayamadı. Onlar için hiçbir zaman belirli bir altın ayrılmamıştı.⁴ Hunter v Moss davasında ise, 950 aynı türden paydan oluşan bir portföyün 50 payı üzerinde yapılan trust beyanı geçerli kabul edildi. Paylar maddi olmayan ve birbirinden ayırt edilemeyen varlıklar olduğundan herhangi bir tahsis gerekmiyordu.⁵ İngiltere İstinaf Mahkemesi, Lehman Brothers davalarında bu iki çizgiyi uzlaştırdı. Bir bütün hâlinde tutulan misli maddi olmayan varlıkların belirli bir miktarı üzerindeki trust’ı, bütün üzerinde paylı mülkiyet paylarına dayanan bir trust olarak ele aldı.⁶ Aynı türden misli tokenler, maddi olmayan ve birbirinin yerine geçebilen varlıkların tipik örneğidir. Yeni Zelanda Yüksek Mahkemesi, Ruscoe v Cryptopia kararında tam olarak bu analizi saldırıya uğramış bir borsaya uyguladı. Her coin türü için ayrı bir iradi trust bulunduğuna hükmetti. O coinin müşterileri, toplu varlığın hesap bakiyeleri oranında ortak lehtarlarıydı.⁷

Singapur henüz esastan toplu cüzdana ilişkin bir trust davası karara bağlamamıştır. Quoine kararındaki çoğunluğun, Quoine’in müşteri coinlerini karma bir saklama ortamında tuttuğuna ilişkin tespiti niyete yönelikti. Soru, karıştırmanın hiçbir trust amaçlanmadığını gösterip göstermediğiydi. Bu tespit, karıştırmanın aksi hâlde açıkça amaçlanan bir trust’ı ortadan kaldırdığı şeklinde okunmamalıdır. Ruscoe kararıyla ve aşağıda anlatılan düzenleyici şartlarla uyumlu olan daha isabetli görüş şudur: Bir Singapur mahkemesi, toplu bir cüzdan üzerindeki iradi trust’ı, bütün üzerinde paylı mülkiyet paylarına dayanan bir trust olarak geçerli kabul eder. Bunun koşulu, saklama kuruluşunun kayıtlarının her müşterinin hakkının her an belirlenmesine olanak vermesidir. Zayıf nokta, açık (eksiklik) durumudur. Toplu cüzdan saldırıya uğrarsa ya da saklama kuruluşu havuzun bir kısmını amacı dışında kullanmışsa, şartlar kaybı farklı şekilde dağıtmadıkça paydaşlar zararı oranlı olarak (pro rata) üstlenir. Yatırımı kayıp meydana geldikten sonra yapılmış bir müşteri, daha önce yatırım yapmış olanla aynı konumdadır. Çünkü trust belirli coinler üzerinde değil, bütün üzerindedir.⁸

Lehtarların kesinliği

Saklamaya ilişkin bir trust bu noktada güçlük yaşamaz. Lehtarlar, hesaplarında bakiye görünen müşterilerdir. Protokol hazineleri ise tersi bir tablo ortaya koyar. Tokenleri “topluluğun yararına” ya da “zaman içindeki token sahipleri için” tutan bir vakıf ya da şirket, özel bir iradi trust kurmaya yetecek kesinlikte bir lehtar sınıfı belirlememiştir. Bu tür düzenlemeler daha isabetli biçimde, Singapur hukukunun hayır amaçlı yapılar dışında tanımadığı amaç trust’ları (purpose trusts) ya da sözleşmesel veya kurumsal düzenlemeler olarak analiz edilir. Birçok protokolün vakıf olarak kullandığı garanti ile sınırlı Singapur şirketi (company limited by guarantee), hazinesini kendi yararına tutar ve esas sözleşmesine göre kullanır (K. Kısım, IX. Bölüm). Token sahiplerinin hazine üzerinde hiçbir ayni hakkı yoktur. Topluluğa bunun aksini söyleyen bir kurucuya, bu beyanının ya gerçeğe aykırı olduğu ya da davaya davetiye çıkardığı söylenmelidir.

Notlar

1. Quoine Pte Ltd v B2C2 Ltd [2020] SGCA(I) 02, [144]; atıf yapılan karar: Korda v Australian Executor Trustees (SA) Ltd [2015] HCA 18, [11]. ↩
2. Quoine [2020] SGCA(I) 02, [145]–[146]; atıf yapılan karar: Vintage Bullion DMCC v Chay Fook Yuen [2016] SGCA 52, [61]. ↩
3. Re Gatecoin Ltd [2023] HKCFI 914 (Linda Chan J, 31 Mart 2023); karar, kripto paranın trust kapsamında tutulabilecek bir mülkiyet konusu olduğuna hükmetmiştir. Trust doğup doğmadığı, müşterinin borsa şartlarının hangi sürümünü kabul ettiğine bağlıydı. ↩
4. Re Goldcorp Exchange Ltd (in receivership) [1995] 1 AC 74 (PC). ↩
5. Hunter v Moss [1994] 1 WLR 452 (CA). ↩
6. Pearson v Lehman Brothers Finance SA [2011] EWCA Civ 1544, [69]–[76]; karar, misli bir bütünün bir kısmı üzerindeki trust’ın paylı mülkiyet analizini onaylamıştır. ↩
7. Ruscoe v Cryptopia Ltd (in liq) [2020] NZHC 728 (Gendall J), [181]–[191]. ↩
8. Trust kapsamında tutulan misli bir bütündeki açığın oranlı olarak paylaşılması, Singapur mahkemelerinin ikna edici kabul ettiği Re Lehman Brothers International (Europe) (in administration) [2012] UKSC 6 kararının müşteri para havuzlarına ilişkin yaklaşımını izler. ↩

Yalnızca genel bilgi amaçlıdır. Bu makale hukuki veya vergisel danışmanlık niteliği taşımaz, somut bir olaya ilişkin danışmanlığın yerini tutmaz ve avukat-müvekkil ilişkisi kurmaz. Makale, Ekim 2026 itibarıyla hukuki durumu yansıtır.