Bu soru, yalnızca eski eserlere duyulan bir merakın ötesindedir. Modern Singapur’un kuruluş anlatısı uzun süre 1819’da başlıyordu, sanki ada Stamford Raffles’ın serbest liman kurduğu boş bir sahneymiş gibi. Arkeoloji ve yazılı kaynakların daha dikkatli okunması, bu anlatının yerine daha uzun bir anlatı koymuştur. Singapur, on dördüncü yüzyılda bölgesel önemi olan bir limandı. Dört yüzyıl boyunca rakiplerinin gölgesinde kaldıktan sonra, Boğaz’daki güç dengesi bir kez daha değiştiğinde yeniden kuruldu. Yükseliş, gölgede kalma ve yeniden kuruluş örüntüsü bu kitap boyunca tekrar eder. Bu örüntü, coğrafyanın bir fırsat sunduğunu, bu fırsatın değerlendirilip değerlendirilmeyeceğine ise kurumların karar verdiğini gösterir.

Bölüm aynı zamanda bu cildin karşılaştırmalı amacına da hizmet eder. Cenevre cildi, Cenevre’nin orta çağ panayırları ve bunların Lyon’a kaptırılmasıyla açılır. Bu, elverişli bir konumun güçlü komşuların kararlarına açık olduğunu hatırlatır.¹ Boğaz’ın tarihi aynı hikâyeyi denizcilik ölçeğinde anlatır. Aynı gemiler, aynı tüccarlar ve aynı koruma için rekabet eden Boğaz limanları, arkalarında duran güçlerin politikalarıyla birlikte yükseldi ya da çöktü.

Notlar

1. Ressos, Genève, place financière internationale, Frankfurt am Main, Editions Euthenia, 2026, partie A. ↩

Malakka Boğazı önemini rüzgârlara borçludur. Yelkenli gemiler çağında Hint Okyanusu ile Güney Çin Denizi arasındaki deniz taşımacılığını musonlar belirliyordu: Kabaca kasımdan marta kadar esen kuzeydoğu musonu ve kabaca maystan eylüle kadar esen güneybatı musonu.¹ Hindistan’dan veya Basra Körfezi’nden gelen bir gemi, Çin’e yolculuğunu tek bir muson döneminde tamamlayamazdı. Güneybatı musonuyla doğuya yelken açar, rüzgârın dönmesini Boğaz’daki bir limanda bekler ve sonraki mevsimde yoluna devam ederdi. Ya da yükünü Boğaz’da doğudan gelen tüccarlarla takas ederdi.

Bunun sonucu yapısaldı. Boğaz bir bekleme yerine dönüştü ve bu da bir pazar yarattı. Batıdan ve doğudan gelen tüccarlar Boğaz’ın limanlarında buluşur, mal takas eder, hesaplarını kapatır ve bir sonraki sefer için birbirlerine kredi açarlardı. Boğaz’daki bir limanın değerli bir şey üretmesine gerek yoktu. Güvenli bir demir yeri, su ve erzak, depolar, güvenilir kuralları olan bir pazar ve limanındaki gemileri koruyan, onları ölçülü biçimde vergilendiren bir hükümdar sunması gerekiyordu. Bu anlamda Boğaz limanları başından beri hizmet ekonomileriydi. Güvenlik, bilgi ve ticaret yapma fırsatı satıyorlardı.

Musonların ritmi, ticaretin yoğunlaşmasını da açıklar. Her geminin rota üzerinde doğru noktada bir limana ihtiyacı olduğundan, limanlar sınırlı sayıda konum için rekabet ediyordu. Muson trafiğini çekebilen bir hükümdar gümrük gelirleri, prestij ve bir filoyu ayakta tutacak kaynaklar elde ediyordu. Trafiği kaybeden bir liman ise hızla geriliyordu. Bu nedenle Boğaz’ın tarihi bir ardıllık tarihidir: Birbiri ardına gelen hâkim limanlar, daha iyi koruma veya daha iyi koşullar sunduklarında öncüllerinin yerini alıyordu.

Dar kapı: Singapur Boğazı

Malakka Boğazı güney ucunda daralarak Singapur adası ile Riau takımadaları arasındaki bir kanal olan Singapur Boğazı’na dönüşür. En dar noktasında, Phillips Kanalı’nda, geçit yalnızca yaklaşık 1,7 mil genişliğindedir.² Hint Okyanusu ile Güney Çin Denizi arasında Boğaz üzerinden seyreden her gemi adanın görüş alanından geçer. Boğaz’ı bir koridor hâline getiren coğrafya, adayı da bir kapıya dönüştürmüştür.

Bu konumun önemi teknolojideki her değişikliğe rağmen korunmuştur. On dördüncü yüzyılın yelkenli gemileri, on dokuzuncu yüzyılın buharlı gemileri ve yirmi birinci yüzyılın tankerleri aynı dar sulardan geçer. ABD Enerji Bilgi İdaresi (US Energy Information Administration), Malakka Boğazı’ndan geçen petrol ve diğer sıvıların 2016’da günde 16 milyon varile ulaştığını bildirmiştir.³ Bu rakam, Singapur’u petrol ticaretinin ve gemi yakıtı ikmalinin merkezi olarak inceleyen bu kitabın G Kısmı’na aittir. Burada kaydedilmesinin nedeni, temeldeki olgunun sürekliliğini göstermesidir: Ada, dünya ticaretinin başlıca dar geçitlerinden birinde yer almaktadır.

Ancak bir kapı aynı zamanda bir tehlike yeridir. Çok sayıda ada ve koy barındıran dar sular korsanlık için ideal koşullar sunduğundan, Boğaz limanları geçen gemileri avlayan akıncılardan hiçbir zaman uzak değildi. Singapur Boğazı’ndaki bir limanın pazar mı yoksa akıncılar için bir üs mü olacağı, çevresindeki siyasi düzene bağlıydı. Aşağıda ele alınan Çinli seyyah Wang Dayuan, on dördüncü yüzyılda adanın her iki yüzünü de kaydetmiştir: tepede düzenli bir ticaret topluluğu ve korsanların pusuya yattığı bir kanal.

Srivijaya ve Boğaz’ın ilk denizci devleti

Boğaz’ın ilk büyük gücü, merkezi güney Sumatra’daki Palembang olan denizci bir krallık, Srivijaya idi. Çinli Budist keşiş Yijing, Hindistan’a giderken 671’de altı ay boyunca Srivijaya’da kaldı. Srivijaya adını anan en eski yazıt olan Kedukan Bukit yazıtı 16 Haziran 682 tarihlidir.⁴ Yedinci yüzyılın sonlarıyla on birinci yüzyılın başları arasında Srivijaya, Hindistan ile Çin arasındaki iki geçidi, Sunda Boğazı’nı ve Malakka Boğazı’nı kontrol ediyordu.⁵

Srivijaya yeni türde bir devletti. Gücü deniz yollarının kontrolüne ve kıyı ile deniz halklarıyla kurduğu ilişkilere dayanıyordu. Bu halklar arasında, sonraki kaynaklarda orang laut olarak anılan, filolarında tayfa olarak çalışan ve sularını kollayan göçebe denizci topluluklar da vardı. Krallığın serveti transit ticaretten ve Çin ile ayrıcalıklı ilişkisinden geliyordu. Srivijaya, Tang hanedanından Song hanedanına kadar Çin sarayıyla kârlı ticari ilişkiler sürdürdü.⁶ Hükümdarları, kendilerini güney ticaretinin meşru aracıları olarak tanıyan Çin sarayına haraç heyetleri gönderiyordu. Çin pazarına erişim, Boğaz’daki bir limanın sahip olabileceği en değerli ayrıcalıktı.

Srivijaya’nın gerilemesi böyle bir sistemin kırılganlığını gösterir. 1025’te güney Hindistan’daki Chola hükümdarı I. Rajendra, Srivijaya limanlarına deniz akınları düzenledi. Bunun ardından 1028 ile 1077 arasında hiçbir Srivijaya elçisi Çin’e ulaşmadı.⁷ Akınlar Boğaz’daki deniz ticaretine son vermedi. Tek bir limanın tekelini kırdılar ve her biri trafikten kendi payını almaya çalışan çok sayıda küçük limanın önünü açtılar. Kaynaklarda on üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda görünen Singapur adasındaki yerleşim, Srivijaya sonrası bu dünyaya aittir.

Çin pazarı ve haraç sistemi

Boğaz ticaretini yönlendiren talep her şeyden önce Çin’den geliyordu. Çin pazarları Güneydoğu Asya’nın ve Hint Okyanusu’nun baharatlarını, kokulu ağaçlarını, reçinelerini, kalayını, fildişini ve egzotik ürünlerini emerken, Çin seramikleri, ipekleri ve bakır sikkeleri ters yönde akıyordu. Song ve Yuan hanedanları döneminde, çoğu Fujian’daki Quanzhou limanından gelen özel Çinli tüccarlar, Nanyang’ın, yani “Güney Okyanusu”nun limanlarında doğrudan ticaret yapıyordu.⁸

Bu ticaretin siyasi çerçevesi haraç sistemiydi. Güneydoğu Asya limanlarının hükümdarları Çin imparatoruna hediyelerle elçiler gönderir, onun üstünlüğünü kabul eder ve karşılığında tanınma, daha değerli hediyeler ve özel ticaretin kısıtlandığı dönemlerde ticaret yapma hakkı alırdı. Çin sarayının tanıması meşruiyet ve koruma sağlıyordu. Ayrıca limanı çağın en büyük pazarına bağlıyordu. Bu örüntü, Malakka’nın kurucularının yeni limanlarını komşularına karşı güvence altına almak için Ming tanınmasından yararlandığı on beşinci yüzyıla kadar sürdü.

Bir finans merkezi için bu ders tanıdıktır. Bir limanın değeri en büyük pazara erişimine bağlıydı. Bu erişim de pazarı kontrol eden gücün siyasi tanımasına dayanıyordu. Bu kitabın I. Kısmı’nda incelenen Singapur-Çin ilişkisinin kökleri bu örüntüye derinlemesine uzanır.

Notlar

1. Muson sistemi ve bunun Boğaz’daki ticaretin ritmi üzerindeki etkisi için bkz. Anthony Reid, Southeast Asia in the Age of Commerce 1450–1680, c. 1, New Haven, Yale University Press, 1988, 1. bölüm; verilen aylar yaklaşıktır ve kaynağa göre değişir. ↩
2. US Energy Information Administration, “The Strait of Malacca, a key oil trade chokepoint, links the Indian and Pacific Oceans”, Today in Energy, 11 Ağustos 2017 (“At its narrowest point in the Phillips Channel of the Singapore Strait, the Strait of Malacca is only about 1.7 miles wide”). ↩
3. US Energy Information Administration, Today in Energy, 11 Ağustos 2017 (“Petroleum and other liquids transiting the Strait of Malacca … reaching 16 million barrels per day”). ↩
4. Wikipedia, “Srivijaya” (erişim tarihi: Eylül 2026), Yijing’in 671’deki ziyaretine ilişkin anlatımına ve 16 Haziran 682 tarihli Kedukan Bukit yazıtına atıfla. ↩
5. Wikipedia, “Srivijaya” (erişim tarihi: Eylül 2026): krallık “controlled the two passages between India and China, namely the Sunda Strait from Palembang and the Malacca Strait from Kedah”. ↩
6. Wikipedia, “Srivijaya” (erişim tarihi: Eylül 2026): “their main foreign interest was nurturing lucrative trade agreements with China which lasted from the Tang to the Song dynasty”. ↩
7. Wikipedia, “Srivijaya” (erişim tarihi: Eylül 2026), 1025 Chola akınları ve 1028 ile 1077 arasında Çin’e hiçbir Srivijaya heyetinin gönderilmemesi hakkında. ↩
8. Song ve Yuan dönemi deniz ticaretinin başlıca limanı olarak Quanzhou ve Nanyang’daki özel Çin ticareti için bkz. Derek Heng, Sino-Malay Trade and Diplomacy from the Tenth through the Fourteenth Century, Athens (Ohio), Ohio University Press, 2009. ↩

Adanın 1819 öncesi tarihi üç tür yazılı kanıta dayanır: Çin seyahat ve coğrafya literatürü, Cava saray şiiri ve Malay tarih geleneği. Her birinin kendi bakış açısı ve kendi sınırları olduğundan, on dördüncü yüzyıl Singapur’una ilişkin bugünkü anlayış, bu kaynakların birlikte okunmasına ve arkeolojik bulgularla karşılaştırılmasına dayanır.

En önemli Çin kaynağı, 1330 dolaylarında Nanyang’da seyahat eden ve anlatısını on dördüncü yüzyılın ortalarında tamamlayan tüccar-seyyah Wang Dayuan’ın Daoyi Zhilüe (“Ada Barbarlarına Dair Kısa Anlatı”) adlı eseridir.¹ Wang, Temasek adının Çince karşılığı olan Danmaxi adını verdiği bir yeri tasvir etmiş ve burada iki bölgeyi birbirinden ayırmıştır. Birincisi Longyamen, yani “Ejderha Dişleri Kapısı”, gemilerin içinden geçtiği iki tepe arasındaki bir boğazdı. İkincisi Banzu ise bir tepe üzerinde tüccarların yaşadığı bir yerleşimdi.²

Wang’ın anlatısı bu iki bölgeyi keskin biçimde karşı karşıya koyar. Longyamen hakkında, Batı Okyanusları’ndan dönen gemilerin iki ila üç yüz tekneyle saldıran korsanlarla karşılaşabileceği uyarısında bulunmuştur. Banzu hakkında ise sakinlerinin dürüst tüccarlar olduğunu, saçlarını kısa kestiklerini, altın brokarlı atlastan sarık ve kırmızı giysiler giydiklerini yazmıştır.³ Banzu genellikle Fort Canning Tepesi bölgesiyle, Longyamen ise bugünkü Keppel Limanı yakınındaki liman batı girişiyle özdeşleştirilir.⁴ Wang ayrıca yerel ürünler arasında laka ağacı ve kalay bulunduğunu, sakinlerin Quanzhou’dan gelen Çinli tüccarlarla ticaret yaptığını kaydetmiştir.⁵

Wang’ın metni siyasi açıdan önemli bir ayrıntı daha içerir. Temasek’in Siyamlıların saldırısına uğradığını ve şehrin kuşatmaya bir ay boyunca direndiğini bildirmiştir.⁶ Bu olay, yerleşimin anakaradaki bir gücün dikkatini çekecek kadar değerli ve kendini savunabilecek kadar güçlü olduğunu gösterir. Aynı zamanda daha büyük komşular arasındaki konumunun ne kadar kırılgan olduğunu da ortaya koyar.

Cava kaynağı, doğu Cava’daki Majapahit krallığını övmek için 1365’te yazılmış bir saray şiiri olan Nagarakretagama’dır. Şiir, Tumasik’i şairin Majapahit’e tabi saydığı topraklar arasında sayar.⁷ Saray şiiri iddiaları kaydeder. Bu nedenle liste, Majapahit’in fiilî kontrolünden çok emellerini yansıtır. Bununla birlikte yerleşimin, takımadaların en güçlü devletinin başkentinde adıyla bilindiğini ve üzerinde hak iddia etmeye değer görüldüğünü doğrular.

Üçüncü kaynak Malay tarih geleneğidir. Bu geleneğin başında, on beşinci ve on altıncı yüzyıllarda yazılmış ve on yedinci yüzyılın başında gözden geçirilmiş, Malakka hanedanına ait bir saray vakayinamesi olan Sejarah Melayu, yani “Malay Vakayinameleri” gelir.⁸ Vakayinameler Singapura’nın, daha sonra Malakka’yı yönetecek hanedanın ilk merkezi olarak hikâyesini anlatır. Malakka ve Johor hükümdarlarını meşrulaştırmak için yazılmış olan bu metinler, kronolojisi belirsiz bir hanedan vakayinamesidir. Yine de Singapura’ya ilişkin anlatımları ana hatlarıyla Çin kaynaklarıyla ve arkeolojik kanıtlarla örtüşür.

Malay Vakayinameleri ve kuruluş efsanesi

Sejarah Melayu’ya göre, Büyük İskender’in soyundan geldiğini iddia eden Sang Nila Utama adlı Palembanglı bir prens Temasek adasına çıkmış, garip ve güçlü bir hayvan görmüş ve bunun bir aslan olduğu kendisine söylenmiştir. Prens bunu uğurlu bir işaret saymış, adada bir şehir kurmuş ve ona “Aslan Şehri” anlamına gelen Singapura adını vermiştir.⁹ Şehir düşmeden önce Singapura’da beş hükümdarın hüküm sürdüğü anlatılır. Daha sonraki bir gelenek kuruluşu 1299 dolaylarına tarihlendirir. Bu tarih, Singapur’un uzun tarihine ilişkin resmî anlatının bir parçası hâline gelmiştir.¹⁰

Efsane aynı anda birkaç iddiayı dile getirir. Palembang kökeni Singapura’yı Srivijaya’nın prestijine bağlar. İskender soyu ise hanedanı, vakayinamenin yazıldığı daha geniş İslam dünyasına bağlar. Adada hiç yaşamamış bir hayvan olan aslan, sıradan bir yerleşimi takdir-i ilahi ile seçilmiş bir yere dönüştürür. Finans merkezinin tarihçisi için efsanenin en ilginç yönü, meşruiyet üzerindeki ısrarıdır. Boğaz’daki bir limanın, otoritesi tüccarlar ve komşular tarafından aynı şekilde tanınan bir hükümdara ihtiyacı vardı. Kuruluş efsanesi bu tanınmanın bir aracı olarak işlev gördü.

Vakayinameler şehrin karşı karşıya olduğu tehlikeleri yansıtan olaylara da yer verir. Bir çocuğun muz gövdelerinden bir set yapılması fikriyle püskürtülen bir kılıçbalığı saldırısını ve güç gösterileri nehir ağzındaki büyük bir taşla ilişkilendirilerek hatırlanan kuvvetli adam Badang’ı anlatırlar.¹¹ Tarihçiler kılıçbalığı olayını denizden gelen bir saldırının alegorisi olarak okur. Kökeni ne olursa olsun, kaynaklarda sürekli karşımıza çıkan bir temayı doğrular: Şehrin refahı denizden sürekli tehdit altındaydı.

Arkeoloji: topraktan gelen kanıtlar

On dördüncü yüzyıl şehri uzun süre yalnızca bu metinlerden biliniyordu. Bu durum pek çok tarihçinin önemli bir yerleşimin var olup olmadığından şüphe etmesine yol açıyordu. Arkeoloji bu değerlendirmeyi değiştirdi. İlk buluntular tesadüfen ortaya çıktı. 1819’da Singapur Nehri’nin ağzında ormanı temizleyen işçiler, yaklaşık elli satırlık bir yazıt taşıyan büyük bir kumtaşı kaya buldu. Singapur Taşı yaklaşık 3 metre yüksekliğinde ve 3 metre genişliğindeydi. 1843’te, nehir ağzındaki geçidi açmak ve genişletmek amacıyla vekil Yerleşim Mühendisi’nin emriyle havaya uçuruldu.¹² Kurtarılan parçaların bir kısmı Kalküta’ya gönderildi, biri ise bugün Singapur’da sergilenmektedir. Hollandalı bilim insanı Hendrik Kern 1230 dolaylarında bir tarih önermiş olsa da yazıt hiçbir zaman çözülememiştir.¹³

1928’de Fort Canning Tepesi’nde çalışan işçiler, on dördüncü yüzyılın ortalarına tarihlenen birkaç altın süs eşyası buldu.¹⁴ Doğu Cava ile ilişkilendirilen bir üslupta yapılmış bu süs eşyaları, Majapahit ile bağlantıları olan varlıklı bir seçkin zümreye işaret ediyordu. Bu buluntular, 1819’daki Malayların Bukit Larangan, yani “Yasak Tepe” adını verdiği tepenin bir zamanlar bir saraya ev sahipliği yaptığını doğruladı.

Sistematik kazılar 1984’te başladı. Amerikalı arkeolog John Miksic, Fort Canning’deki ilk kazısını 18-28 Ocak 1984 tarihleri arasında yaptı ve on dördüncü yüzyıla tarihlenen, toplam 14,31 kg ağırlığında 1.346 çanak çömlek parçası buldu.¹⁵ Bunu 1994’te Parlamento Binası kompleksinde, 1998’de Empress Place’te, 2003’te ise Singapore Cricket Club’ın Padang alanında ve St Andrew’s Katedrali’nin arazisinde yapılan kazılar izledi.¹⁶ Elde edilen sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, on dördüncü yüzyıl Temasek’inin Malakka Boğazı’nda arkeolojik açıdan en iyi belgelenmiş liman yerleşimi olduğu görülmektedir.¹⁷

Buluntular yerleşimin bir tablosunu çizmeye olanak verir. Tepede atölyeleriyle birlikte bir saray, nehrin kuzey kıyısı boyunca ise malların karaya çıkarıldığı, depolandığı ve işlendiği bir ticaret bölgesi vardı. Buluntulara Çin seramikleri hâkimdir: taş kap saklama küpleri, mavi-beyaz ve seladon türleri dahil Yuan dönemi porselenleri ve gündelik çanak çömlek. Sikkeler, cam, boncuklar ve metal eşyalar Çin, Hindistan ve takımadalarla yapılan ticarete tanıklık eder. Metal işçiliğine ilişkin izler, yerleşimin hammadde de işlediğini düşündürmektedir.¹⁸

Bu kitabın amaçları bakımından üç sonuç önemlidir. Birincisi, Temasek, döneminin büyük ticaret ağlarına bağlı, gerçek bir pazarı olan gerçek bir limandı. İkincisi, refahı transit ve yeniden ihracat ticaretine dayanıyordu. Bu, İngiliz yerleşiminin 1819’dan sonra üstleneceği işlevin aynısıydı. Üçüncüsü, ticareti Çin’e yönelikti. Çin malları ve büyük olasılıkla Çinli tüccarlar da yerleşimde bulunuyordu. On dördüncü yüzyıl limanı bir transit ticaret limanıydı (entrepôt). Kendini aynı sözcükle tanımlayan modern şehrin soy kütüğü, bu nedenle 1819 hikâyesinin ima ettiğinden daha uzundur.

Siyam ile Majapahit arasında bir liman

On dördüncü yüzyıl limanı iki büyük gücün arasında yaşıyordu. Kuzeyde, nüfuzlarını Malay Yarımadası boyunca güneye doğru genişleten Tay krallıkları, yarımadanın limanları üzerinde metbuluk iddia ediyordu. Güneydoğuda ise Majapahit takımadaların limanları üzerinde hak iddia ediyordu. Temasek, Wang Dayuan’ın kaydettiği gibi bir Siyam kuşatmasına direndi ve Majapahit saray şiirinde tabi bir yer olarak görünür. Hükümdarları muhtemelen her iki güçle ve Çin ile ilişkilerini sürdürüyor, ticaretlerini güvence altına alan tanınmayı, onu kârlı kılan özerklikten vazgeçmeden elde etmeye çalışıyordu.

Güçler arasındaki bu konum, Singapur tarihinin tekrar eden bir özelliğidir. Modern cumhuriyet, daha büyük devletler arasında denge kuran ve hepsiyle ilişkilerini geliştiren bir dış politika izlemiştir. Bu politika kitabın F Kısmı’nda incelenmektedir. Temasek hükümdarlarına modern anlamda bir dış politika atfetmek anakronik olur. Ancak yapısal durum karşılaştırılabilir niteliktedir: Değerli bir ticarete sahip, komşularının hoşgörüsüne ve hepsine yararlı olmasına bağımlı küçük bir liman.

Singapura’nın düşüşü

On dördüncü yüzyıl şehrinin sonu, farklı geleneklerde farklı biçimlerde anlatılır. Sejarah Melayu, saraydan bir kadını asılsız bir suçlama üzerine idam ettiren bir hükümdarı ve intikam almak için şehrin kapılarını işgalci bir Cava filosuna açan, kadının yüksek bir görevli olan babasını anlatır. Tomé Pires’in anlatımı dahil on altıncı yüzyıl Portekiz kaynakları ise Singapura’ya sığınan, yerel hükümdarını öldüren ve kovulmadan önce adayı birkaç yıl yöneten Palembanglı bir prensten, Parameswara’dan söz eder.²⁰ Hangi anlatım olaylara daha yakın olursa olsun, sonuç aynıydı. 1398 dolaylarında Singapura hükümdarı kuzeye kaçtı ve Malakka’da yeni bir yerleşim kurdu. Burada, tarihini Vakayinamelerin kaydettiği hanedanı kurdu.²¹

Arkeolojik bulgular, adadaki yerleşimin bir anda ortadan kalkmadığını düşündürmektedir. On beşinci yüzyıla ait buluntular on dördüncü yüzyıla göre daha azdır. Bu da ticaret bölgesinin yavaş yavaş gerilediğine işaret eder. Ancak saray Malakka’ya taşındı ve ticareti çeken ve koruyan siyasi otoriteyi de beraberinde götürdü. Koruma ve tanınma sunabilecek bir hükümdar olmadan ada, pazar işlevini yitirdi. Denizcilerin bildiği ve zaman zaman yerel beylerin kullandığı, rota üzerinde bir yer olarak kaldı, ama bir merkez olmaktan çıktı.

Singapura’nın düşüşü bu kitabın ilk dersini içerir. Bir limanın refahı kurumlara dayanıyordu: tanınmış bir otorite, güvenli bir pazar, öngörülebilir harçlar. Bu kurumlar da yer değiştirebiliyordu. Saray ayrıldığında ticaret de onu izledi. Coğrafya aynı kaldı, coğrafyayı servete dönüştüren kurumlar ise sarayla birlikte göç etti.

Notlar

1. Daoyi Zhilüe genellikle 1349’a tarihlendirilir; Wang Dayuan’ın seyahatleri 1330’larda gerçekleşmiştir. Bkz. Wikipedia, “Daoyi Zhilüe” ve “Wang Dayuan” (erişim tarihi: Eylül 2026) ve Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 169 (2019) içindeki tartışma, “Deconstructing Banzu and Longyamen: The Daoyi zhilüe (1349) in the New Early History of Singapore”. ↩
2. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026), Wang Dayuan’dan alıntıyla: “Longyamen is intersected with two mountains belonging to the Temasek natives, akin to a dragon teeth-like formation, with a water channel running through the middle.” ↩
3. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026), Wang Dayuan’dan, “with two to three hundred perahus” saldıran Longyamen korsanlarına ve “wear their hair short, with turban of gold-brocaded satin, and red-coloured clothing” şeklinde tasvir edilen Banzu sakinlerine ilişkin alıntıyla. ↩
4. Banzu’nun Fort Canning Tepesi ile, Longyamen’in Keppel Limanı’ndaki geçitle özdeşleştirilmesi yaygın olarak kabul görmekle birlikte tartışmasız değildir; bkz. yukarıda anılan Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 169 (2019) makalesi ve Wikipedia, “Long Ya Men” ve “Ban Zu” (erişim tarihi: Eylül 2026). ↩
5. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026), Wang Dayuan’ı özetleyerek: laka ağacı ve kalay yerel olarak üretiliyordu ve yerliler Quanzhou’dan gelen Çinlilerle ticaret yapıyordu. ↩
6. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026): Wang, “the city successfully resisted the attack for a month” diye bildirmiştir. ↩
7. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026): 1365’te yazılan Nagarakretagama “listed Tumasik as a vassal of the Majapahit”. ↩
8. Sejarah Melayu’nun tarihlendirilmesi ve nüshaları için bkz. C.C. Brown (çev.), Sejarah Melayu or Malay Annals, Kuala Lumpur, Oxford University Press, 1970 (1952 baskısının yeni basımı), giriş; günümüze ulaşan metnin temeli olarak genellikle 1612 nüshası kabul edilir. ↩
9. C.C. Brown (çev.), Sejarah Melayu or Malay Annals, 3. bölüm, Sang Nila Utama’nın gelişi ve Singapura’nın adlandırılması hakkında; Vakayinameler hükümdarı İskender Zülkarneyn’in (Büyük İskender) soyundan biri olarak sunar. ↩
10. Kwa Chong Guan, “Remembering John Norman Miksic”, BiblioAsia, c. 21, sayı 4, Ocak 2026, Singapura’yı 1299 dolaylarında kuran efsanevi prensin yönetim merkezi hakkında. ↩
11. C.C. Brown (çev.), Sejarah Melayu or Malay Annals, kılıçbalığı saldırısı ve Badang hakkında; Badang ile Singapur Taşı arasındaki bağlantı daha sonraki bir halk çağrışımıdır. ↩
12. National Library Board Singapore, Infopedia, “Singapore Stone” (Haziran 1819’da Rocky Point’te bulunuşu, yaklaşık 3 m’ye 3 m boyutları, yaklaşık 50 satırlık yazıt, 1843’te vekil Yerleşim Mühendisi Yüzbaşı Stevenson’ın emriyle tahrip edilmesi). ↩
13. National Library Board Singapore, Infopedia, “Singapore Stone”: Yarbay James Low tarafından kurtarılan parçalar, bunlardan ikisinin Kalküta’daki Royal Asiatic Society müzesine gönderilmesi, Singapur’da sergilenen kalıntı ve Kern’in önerdiği 1230 dolaylarındaki tarih. ↩
14. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026): 1928’de Fort Canning Tepesi’nde “several pieces of gold ornaments dating to the mid-14th century were discovered”. ↩
15. Kwa Chong Guan, “Remembering John Norman Miksic”, BiblioAsia, c. 21, sayı 4, Ocak 2026 (18-28 Ocak 1984 tarihleri arasındaki ilk Fort Canning kazısı, on dördüncü yüzyıla tarihlenen, 14,31 kg ağırlığında 1.346 çanak çömlek parçası). ↩
16. Kwa Chong Guan, “Remembering John Norman Miksic”, BiblioAsia, c. 21, sayı 4, Ocak 2026 (Parlamento Binası kompleksi 1994, Empress Place 1998, Singapore Cricket Club’ın Padang alanı 2003, St Andrew’s Katedrali 2003). ↩
17. Kwa Chong Guan, “Remembering John Norman Miksic”, BiblioAsia, c. 21, sayı 4, Ocak 2026; sonuçlar, 2018’de ilk Singapore History Prize ödülünü kazanan John N. Miksic, Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800, Singapur, NUS Press, 2013 adlı eserde ortaya konmuştur. ↩
18. Arkeolojik tablonun özeti John N. Miksic, Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800, Singapur, NUS Press, 2013’ten alınmıştır. ↩
19. Wikipedia, “Founding years of modern Singapore” (erişim tarihi: Eylül 2026), Temenggong’un yaklaşık 150 kişilik, “most of them Malays, with around 30 Chinese” yerleşimi ve “around a thousand” kişilik toplam nüfus hakkında. ↩
20. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026): Portekiz kaynakları, Parameswara’nın Malakka’ya taşınmak zorunda kalmadan önce “ruled Singapura for five years” olduğunu belirtir. ↩
21. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Parameswara, 1398’de Singapur’un düşüşünün ardından 1400 dolaylarında Malakka’yı kurmuştur. ↩

Singapura’dan kaçan prens tarafından 1400 civarında kurulan Malakka, birkaç on yıl içinde Güneydoğu Asya’nın en büyük limanı oldu. Bu başarı, Çin’in tanımasından erken ve ustaca yararlanılmasına dayanıyordu. 1405’te Yongle İmparatoru Malakka’ya bir elçi gönderdi. Amiral Zheng He ilk ziyaretini 1407’de gerçekleştirdi. 1411’de ise Parameswara 540 kişilik bir heyetle Ming sarayına gitti.¹ Ming himayesi Malakka’yı Siyam’ın taleplerine karşı korudu. Aynı zamanda limanı, on beşinci yüzyılın başında Hint Okyanusu’nu aşan Çin filolarının tercih ettiği uğrak noktası hâline getirdi.

Malakka’nın başarısının ikinci temeli İslam’dı. Hükümdarlar İslam’ı on beşinci yüzyılın ilk yarısında benimsedi. Din, Sultan Muzaffer Şah (h. 1445–1459) döneminde sağlam biçimde yerleşti.² İhtida, limanı Hint Okyanusu ticaretinin batı yarısına hâkim olan Gucerat, Basra Körfezi ve Umman Denizi kökenli Müslüman tüccar ağına bağladı. Malakka hükümdarlarına da dönemin en önemli ticaret topluluklarıyla ortak bir hukuk ve din dili kazandırdı. Bu ortamda din, tıpkı Cenevre cildinin erken modern Cenevre’deki Reform inancı için gösterdiği gibi, ticari bir altyapı işlevi gördü.

Üçüncü temel yönetimdi. Malakka limanını, her biri belirli tüccar topluluklarından sorumlu dört liman başkanı, yani şahbenderler etrafında örgütledi. Biri Gucaratlılara, ikincisi Güney Hindistan, Bengal, Burma ve Pasai tüccarlarına, üçüncüsü denizci Güneydoğu Asya tacirlerine, dördüncüsü ise Annam, Çin ve Ryukyu Adaları’ndan gelen tacirlere hizmet ediyordu.³ Her şahbender kendi topluluklarının gemilerini karşılıyor, onlara depo tahsis ediyor, hükümdarın memurlarıyla görüşmelerini ayarlıyor ve vergilerin tahakkukunu denetliyordu. Tüccarlar dillerini, âdetlerini ve mallarını bilen bir görevliyle muhatap oluyordu.

Malakka’nın yazılı bir deniz hukuku da vardı. Malakka Deniz Kanunları olarak bilinen Undang-Undang Laut Melaka, gemi kaptanlarının ve mürettebatın görevlerini, yük alanının paylaşımını, seyir kurallarını ve denizdeki uyuşmazlıkların çözümünü düzenliyordu.⁴ Sultanlığın genel kanunnamesi Hukum Kanun Melaka ile birlikte deniz kanunları, tüccarlara önceden bilebilecekleri bir kurallar bütünü sunuyordu.⁵

Siyasi himaye, ortak bir ticaret kültürü, yabancı tüccarların ihtiyaçlarına göre örgütlenmiş bir yönetim ve yazılı kurallar. Bu bileşim, bir limanın anayasası denebilecek şeyi oluşturur. Malakka’yı Hint Okyanusu’nun ve Güney Çin Denizi’nin dört bir yanından gelen tacirler için cazip kılan kurumları tarif eder. Fethinden kısa süre sonra Malakka’da yaşayan Portekizli eczacı Tomé Pires, limanın önemini bugün hâlâ alıntılanan bir cümleyle özetlemişti: “Malakka’ya hâkim olan, Venedik’in gırtlağını elinde tutar.”⁶

Malakka’nın anayasası, modern Singapur’un uluslararası iş dünyasına sunduğu kurumları birçok bakımdan önceden haber verir: büyük güçlerin saygı duyduğu bir devletin koruması, yabancı şirketlere kendi koşullarında hizmet veren bir yönetim ve güvenilir bir hukuk düzeni. Buradaki süreklilik işlevle ilgilidir ve kurumsal bir süreklilik gibi abartılmamalıdır. Yine de Boğaz’da başarılı bir limanın koşullarının, Avrupalıların gelişinden çok önce kavranmış olduğunu gösterir.

1511 sonrasında Johor

15 Ağustos 1511’de Afonso de Albuquerque komutasındaki bir Portekiz kuvveti Malakka’yı ele geçirdi.⁷ Sultan kaçtıktan sonra oğulları iki halef devlet kurdu: yarımadanın batı kıyısında Perak ve güney ucunda Johor.⁸ 1528’de Sultan Alaaddin Riayat Şah II tarafından kurulan Johor, Malakka’nın mirasına sahip çıktı ve şehri geri almak için defalarca girişimde bulundu.⁹

Johor bir asırdan uzun süre iki cephede savaştı: Malakka’daki Portekizlilere ve Boğaz’a hâkim olmak isteyen Kuzey Sumatra’daki Açe Sultanlığı’na karşı. Başkentleri Johor Nehri boyunca ve adalar arasında defalarca yer değiştirdi. Bir düşman ya da öteki tarafından yıkılıyor, başka bir yerde yeniden kuruluyordu. Johor’un toprakları Singapur adasını ve çevresindeki suları da kapsıyordu. On altıncı yüzyılın sonu ile on yedinci yüzyılın başında Singapur Nehri’nin ağzında, bir liman görevlisinin yönettiği bir sultanlık karakolu bulunduğu anlaşılmaktadır.

Johor bu çıkmazdan yeni bir Avrupa gücüyle kurduğu ittifak sayesinde kurtuldu. Ocak 1641’de Hollanda kuvvetleri ile Bendahara’nın komutasındaki Johor kuvvetleri Malakka’yı Portekizlilerden aldı.¹⁰ Hollandalılar Malakka’yı ellerinde tuttu. Ancak asıl ilgileri Batavia’daki üslerine yönelik olduğundan şehri esas olarak Boğaz’ı denetlemeye yarayan bir kale olarak kullandılar. Portekiz tehdidinden kurtulan Johor ise on yedinci yüzyılın ikinci yarısında bir ticaret krallığı olarak refah dönemine girdi.

Malakka hanedanı 1699’da Sultan Mahmud II’nin, hamile karısını öldürttüğü bir soylu tarafından suikasta kurban gitmesiyle sona erdi. Tahta Bendahara ailesi geçti.¹¹ Bu hükümdar katli, hanedanın Singapura efsanesinden aldığı kutsal meşruiyeti yıktı. Eski kraliyet hanedanına hizmet etmiş olan orang laut’un sadakatini de zayıflattı. Ardından yeni aktörlerin sahneye çıktığı bir siyasi kriz yaşandı.

Riau ve Bugisler

Yeni aktörler, Malay dünyasının çeşitli bölgelerine yerleşmiş olan, Sulawesi kökenli denizci tüccar ve savaşçılar Bugislerdi. Raja Kecil isyanının (1718–1722) ardından Bugisler Johor’da büyük nüfuz kazandı.¹² Bir Bugis prensi, fiilî iktidarı kullanan bir hükümdar yardımcısı olan Yang Dipertuan Muda makamını elde etti. Malay sultanı ise biçimsel egemenliği korudu. Bir Malay sultanı ile bir Bugis hükümdar yardımcısından oluşan bu ikili iktidar yapısı, bölge siyasetini on dokuzuncu yüzyıla kadar belirleyecekti.

Bugis yönetimi altında, Riau takımadalarında Singapur’un hemen güneyindeki Bintan adası yeni bir transit ticaret limanının (entrepôt) merkezi oldu. Kamboçya, Siyam, Vietnam ve Asya’nın diğer bölgelerinden gemiler ticaret için Riau’ya geliyordu.¹³ Çinli yerleşimciler adalarda gambir ve biber plantasyonları kurdu. Bu plantasyonların ürünleri Çin ile ticarette önemli bir mal hâline geldi.¹⁴ Riau, İngiliz bölgesel tüccarlarıyla (country traders) da ticaret yapıyordu. Bu durum, Boğaz ticaretini kendi tekelleri sayan Hollandalılarla çatışmaya yol açtı.

Riau’nun refahı 1780’lerde ani bir sonla karşılaştı. Bugisler ile Hollandalılar arasındaki bir çatışma Hollanda saldırısına yol açtı. Ardından Hollandalılar 1784’te sultanlığa Riau’yu kendi denetimlerine bırakan bir antlaşma dayattı.¹⁵ Hollanda varlığı, Riau’yu cazip kılan özel ticaretin büyük kısmını bölgeden uzaklaştırdı. Sultanlık daha da parçalandıkça, çeşitli topraklarının reisleri giderek daha fazla bağımsızlık kazandı. Bunların arasında Johor anakarasını ve Singapur adasını elinde tutan Temenggong da vardı.

Riau’nun öyküsü, Singapur’un sonraki tarihi için iki bakımdan öğreticidir. Birincisi, Riau, vergileri düşük tutan ve Çinli yerleşimciler ile İngiliz bölgesel tüccarları dâhil yabancı tacirleri hoş karşılayan bir hükümdar altında güney Boğaz’da bir transit ticaret limanının gelişebileceğini gösterdi. İkincisi, tekelci bir güç denetimini dayattığında böyle bir limanın ne kadar hızlı gerileyebileceğini ortaya koydu. Stamford Raffles 1819’da İngiliz yerleşimini kurduğunda, öne sürdüğü argümanlardan biri tam da buydu: Serbest bir liman, Hollandalıların Riau’dan uzaklaştırdığı ticareti kendine çekecekti.

Orang laut

Kaynakların çoğu zaman yalnızca geçerken andığı bir topluluk, bütün bu limanlarda merkezî bir rol oynadı: “deniz insanları” anlamına gelen orang laut. Bunlar, Riau-Lingga takımadaları ve güney Boğaz boyunca teknelerde ve kıyı yerleşimlerinde yaşayan deniz göçebesi topluluklardı. Kraliyet filolarının mürettebatını sağlıyor, suları devriye geziyor, gemilere kanallarda kılavuzluk ediyor ve ticaret için deniz ürünleri topluyorlardı. Onların hükümdar hanedanına sadakati, her Malay krallığının denize hâkim olmasının ön koşuluydu.¹⁶

Orang laut, sömürge öncesi limanın modern tartışmalarda gözden kaçırılan bir özelliğini gözler önüne serer. Denizde güvenlik bir hizmetti. Bu hizmeti, sadakatlerinin güvence altına alınması gereken insanlar sağlıyordu. Orang laut hükümdara hizmet ettiğinde tüccarları korudu. Sadakatleri sona erdiğinde ise, 1699’daki hükümdar katlinden sonra olduğu gibi, yağmaya yönelebildiler. Deniz kuvveti ile korsanlık arasındaki sınır siyasi düzene bağlıydı. Raffles 1819’da geldiğinde adanın sakinlerinin çoğunluğu deniz halklarına mensuptu.

Notlar

1. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Yongle İmparatoru tarafından 1405’te gönderilen elçi Yin Qing, Zheng He’nin 1407’deki ilk ziyareti, Parameswara’nın 1411’de Ming sarayına götürdüğü 540 kişilik heyet. ↩
2. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Muhammed Şah (h. 1424–1444) İslam’ı benimsedi. İslam, Muzaffer Şah (h. 1445–1459) döneminde sağlam biçimde yerleşti. ↩
3. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026), dört şahbender ve her birinin sorumlu olduğu topluluklar hakkında. ↩
4. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Undang-Undang Laut Melaka, Muhammed Şah’ın saltanatı döneminde deniz ticaretini düzenliyordu. ↩
5. Hukum Kanun Melaka ve deniz kanunlarıyla ilişkisi hakkında bkz. Liaw Yock Fang, Undang-Undang Melaka: The Laws of Melaka, Lahey, Martinus Nijhoff, 1976. ↩
6. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026), Tomé Pires’ten alıntı: “Whoever is lord of Malacca shall have his hands on the throat of Venice.” Asıl metin: Tomé Pires, Suma Oriental, 1512 ile 1515 arasında yazılmıştır. ↩
7. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Afonso de Albuquerque 15 Ağustos 1511’de Malakka’yı ele geçirdi. ↩
8. Wikipedia, “Malacca Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Mahmud Şah’ın oğulları Malakka’nın düşüşünden sonra Johor ve Perak sultanlıklarını kurdu. ↩
9. Wikipedia, “Johor Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): 1528’de Alaaddin Riayat Şah II tarafından kuruldu; “the sultan made several attempts to retake the capital but his efforts were fruitless”. ↩
10. Wikipedia, “Johor Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Ocak 1641’de “the Dutch and Johor forces headed by Bendahara Skudai, captured Malacca from the Portuguese”. ↩
11. Wikipedia, “Johor Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026), Sultan Mahmud II’nin 1699’da, Orang Kaya Megat Sri Rama’nın hamile karısının idamının intikamı olarak öldürülmesi ve bunun Malakka hanedanını sona erdirmesi hakkında. ↩
12. Wikipedia, “Johor Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Raja Kecil isyanının (1718–1722) ardından “the Bugis … had huge influence in Johor”. ↩
13. Wikipedia, “Johor Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Riau, “Ships from various places such as Cambodia, Siam, Vietnam … came to trade” ifadesiyle anlatılan önemli bir ticaret merkezi oldu. ↩
14. On sekizinci yüzyılda Riau’daki Çinli gambir ve biber plantasyonları ile bunların Singapur adasındaki sonraki plantasyonlarla bağlantısı hakkında bkz. Carl A. Trocki, Prince of Pirates: The Temenggongs and the Development of Johor and Singapore, 1784–1885, Singapur, NUS Press, 2. baskı 2007. ↩
15. Hollanda’nın Riau’ya karşı seferi ve 1784 antlaşması hakkında bkz. Carl A. Trocki, Prince of Pirates, 2. bölüm. Daha önceki arka plan için bkz. Leonard Y. Andaya, The Kingdom of Johor 1641–1728, Kuala Lumpur, Oxford University Press, 1975. ↩
16. Orang laut ve Boğaz’daki Malay krallıklarında oynadıkları rol hakkında bkz. Leonard Y. Andaya, Leaves of the Same Tree: Trade and Ethnicity in the Straits of Melaka, Honolulu, University of Hawai‘i Press, 2008, orang laut bölümü. ↩

Malakka’yı 1511’de fetheden Portekizliler, Boğaz’a yeni bir ticaret modeli getirdi. Portekiz’in Asya’daki imparatorluğu Estado da Índia, en kârlı rotaları zor kullanarak denetim altına almayı amaçlıyordu. Başkalarının ticaretini ise bir geçiş belgesi sistemiyle vergilendiriyordu: Asyalı gemiler rahatsız edilmeden seyredebilmek için cartaz adı verilen bu belgeleri satın almak zorundaydı.¹ Malakka, ticari anayasası değişmiş bir kale ve gümrük karakoluna dönüştü. Sultanlığın servetini yaratan Müslüman tüccarlar artık yeni yöneticilerin düşmanıydı.

Portekiz modeli, Boğaz ticaretini bir bütün olarak ele geçirmeyi başaramadı. Müslüman tüccarlar trafiklerini başka limanlara, Açe’ye, Johor’a ve Batı Cava’daki Banten’e kaydırdı. Bölgenin ticareti dağıldı. Portekiz yönetimindeki Malakka önemli bir liman olarak kaldı, ancak sultanlar döneminde sahip olduğu merkezî konumu yitirdi. Boğaz tarihi boyunca tekrar tekrar karşımıza çıkan ders şudur: Zora dayanan bir liman, servetinin bağlı olduğu tüccarları, yani gönüllü olarak gelenleri kaçırır.

VOC ve tekel modeli

1602’de kurulan Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (VOC), daha büyük kaynaklarla benzer bir model izledi. Şirket, 1619’da kurduğu Batavia’daki merkezinden, değerli baharat ticaretinde tekel kurmaya ve yerel hükümdarlarla yaptığı antlaşmalar yoluyla takımadaların deniz taşımacılığını denetlemeye çalıştı.² 1641’de Malakka’yı ele geçirdikten sonra Hollandalılar şehri Boğaz’ı denetlemek ve ticareti Batavia’ya yönlendirmek için kullandı. Bölge hükümdarlarına kısıtlayıcı sözleşmeler dayattılar ve gerektiğinde, 1784’te Riau’da olduğu gibi, bunları zorla uyguladılar.

Tekel modeli Şirket’e gelir, tüccarlar arasında ise düşmanlık üretti. Ticareti kısıtlayıp maliyetini artırarak, tüccarların serbestçe ticaret yapabileceği alternatif limanlara talep yarattı. On sekizinci yüzyılda Hindistan ile Çin arasında faaliyet gösteren İngiliz bölgesel tüccarları (country traders) ve takımadaların Çinli, Bugis ve Malay tacirleri böyle limanlar arıyordu. Onların bu arayışı, Stamford Raffles’ın sonradan kullanacağı fırsatı doğurdu.

1613 yangını ve uzun karanlık dönem

Johor ile Portekizliler arasındaki çatışma sırasında Singapur adası bir darbe daha aldı. 1613’te Singapur Nehri’nin ağzındaki bir yerleşim Portekizliler tarafından yakılıp yerle bir edildi.³ Saldırı, Portekizlilerin karakollarını yok etmeye çalıştığı Johor’a karşı savaşın bir parçasıydı. 1613’ten sonra ada iki yüzyıl boyunca kaynaklardan neredeyse tamamen kaybolur. Haritalarda seyir için bir işaret noktası olarak kaldı ve suları orang laut tarafından kullanıldı. Ancak önemli bir pazarı yoktu.

Singapur’un on yedinci yüzyıldan on dokuzuncu yüzyılın başına kadar süren uzun karanlık dönemi, Singapura’nın düşüşünden çıkan dersi doğrular. Adanın coğrafi avantajları değişmemişti. Eksik olan, orada güvenli bir pazar kurmaya istekli ve muktedir bir hükümdar ya da güçtü. Güney Boğaz’ın ticareti Malakka’ya, Johor’un sürekli yer değiştiren başkentlerine ve Riau’ya akıyordu. Ada, konumunu yeniden değerli kılacak siyasi bir değişikliği bekliyordu.

İngiliz bölge içi ticareti ve Penang

Bu değişiklik İngilizlerle geldi. On sekizinci yüzyılın ikinci yarısında Britanya Doğu Hindistan Şirketi Çin ile ticaretini genişletti. Aynı dönemde bölgesel tüccarlar denilen özel İngiliz tacirleri, Hint mallarını, pamuklu dokumaları ve giderek artan ölçüde afyonu Güneydoğu Asya ve Çin limanlarına taşıyordu. Kanton yolu Boğaz’dan geçtiği için İngilizlerin, gemilerinin Hollanda denetimi dışında sığınabileceği, onarılabileceği ve ticaret yapabileceği bir limana ihtiyacı vardı.

İngilizlerin ilk cevabı, Malay Yarımadası’nın batı kıyısı açıklarındaki Penang adası oldu. Francis Light adayı 1786’da Kedah sultanından edindi.⁴ Penang serbest liman ilan edildi ve hızla büyüdü. Ancak Boğaz’ın kuzeyindeki konumu, Çin’e giden güney rotasına, Singapur Boğazı’ndan geçen trafiğe hâkim olamayacak kadar uzaktı. Napolyon Savaşları sırasında Hollanda Fransız denetimine girince İngilizler Malakka’yı ve Hollanda’nın Asya’daki diğer topraklarını işgal etti. Barıştan sonra bunları iade etmeyi kabul ettiler.⁵ Malakka ve Cava’nın 1818’de Hollandalılara iadesi, Boğaz üzerinde Hollanda denetimi olasılığını yeniden canlandırdı. Bununla birlikte Çin’e yönelik İngiliz ticaretinin Hollanda vergilerine ve kısıtlamalarına tabi olması riski de doğdu.

Veraset uyuşmazlığı ve 1819’un önünü açan fırsat

Fırsatı, Johor-Riau sultanlığının siyasi parçalanması yarattı. Sultan 1812’de öldüğünde, iki oğlu Hussein ile Abdul Rahman arasında veraset çekişmesi çıktı.⁶ Bugis hizbinin ve sonradan Hollandalıların desteklediği Abdul Rahman Riau’da tahta çıkarıldı, büyük kardeş Hussein ise göz ardı edildi. Bu arada Johor anakarasından ve Singapur adasından sorumlu reis Temenggong Abdul Rahman, 1811’de ikametgâhını Singapur Nehri kıyısına taşımıştı.⁷

Raffles’ın seferi, bir gün önce St John’s Adası’na çıktıktan sonra 29 Ocak 1819’da Singapur’a ulaştı. Raffles burada müzakereye istekli bir Malay reisi ve sultan olarak tanınabilecek meşru bir taht hak sahibi buldu.⁸ Sultan sıfatıyla Hussein ve Temenggong ile akdedilen 6 Şubat 1819 tarihli antlaşma, Doğu Hindistan Şirketi’ne adada bir ticaret merkezi (factory) kurma hakkı tanıdı.⁹ Anlaşmaların ve 1824 antlaşma düzeninin ayrıntıları sonraki iki bölümün konusudur. Burada şunu belirtmek yeterlidir: İngiliz kuruluşu, Boğaz’ı yüzyıllardır biçimlendiren aynı güçler sayesinde mümkün oldu. Bunlar dış güçlerin rekabeti, yerel otoritenin parçalanması ve tüccarların adil koşullarda ticaret yapabilecekleri bir liman arayışıydı.

İngiliz-Hollanda rekabeti bir bölüşümle sona erdi. 1824 tarihli İngiliz-Hollanda Antlaşması, Johor-Riau dünyasını Singapur Boğazı boyunca ikiye ayırdı: Güneydeki adalar Hollanda nüfuz alanına, yarımada ve Singapur ise İngiliz nüfuz alanına düştü.¹⁰ Tek bir kültürel ve ticari alan oluşturan suların içinden siyasi bir sınır çizildi. Bu sınır bugün hâlâ Singapur ve Malezya’yı Endonezya’dan ayırır. Bu kitabın I. Kısmı’nda ele alınan sınır ötesi ilişkiler, sınırın böldüğü ortak tarihin izlerini taşımaya devam etmektedir.

Notlar

1. Estado da Índia’nın cartaz sistemi hakkında bkz. Sanjay Subrahmanyam, The Portuguese Empire in Asia 1500–1700: A Political and Economic History, 2. baskı, Chichester, Wiley-Blackwell, 2012. ↩
2. VOC 1602’de kuruldu ve 1619’da Batavia’yı (Cakarta) tesis etti. Şirket’in takımadalardaki tekel stratejisi için bkz. Femme S. Gaastra, The Dutch East India Company: Expansion and Decline, Zutphen, Walburg Pers, 2003. ↩
3. Wikipedia, “Temasek” (erişim tarihi: Eylül 2026): “A settlement there was finally burnt to the ground by the Portuguese in 1613.” ↩
4. Francis Light, Penang’daki İngiliz yerleşimini 1786’da Kedah sultanıyla yapılan bir düzenleme çerçevesinde kurdu. Bkz. Wikipedia, “George Town, Penang” ve “Francis Light”. ↩
5. İngiliz kuvvetleri Fransız Devrim Savaşları sırasında, 1795’te Malakka’yı işgal etti. Hollanda’nın Asya’daki toprakları 1814 tarihli İngiliz-Hollanda Sözleşmesi uyarınca iade edildi ve Malakka 1818’de geri verildi. ↩
6. Wikipedia, “Johor Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): Sultan 1812’de öldüğünde veraset, kardeşler Hussein ile Abdul Rahman arasında tartışmalı hâle geldi. ↩
7. Wikipedia, “Founding years of modern Singapore” (erişim tarihi: Eylül 2026): Temenggong Abdul Rahman 1811’de Johor’dan Singapur’a taşındı. ↩
8. Wikipedia, “Founding years of modern Singapore” (erişim tarihi: Eylül 2026): Raffles’ın seferi, bir gün önce St John’s Adası’na çıktıktan sonra 29 Ocak 1819’da Singapur’a ulaştı. ↩
9. Wikipedia, “Founding years of modern Singapore” (erişim tarihi: Eylül 2026): Anlaşma “was ratified with the Treaty of Singapore signed on 6 February 1819”. ↩
10. Wikipedia, “Johor Sultanate” (erişim tarihi: Eylül 2026): 1824 tarihli İngiliz-Hollanda Antlaşması “ultimately partitioned the sultanate’s territories”. ↩

Boğaz’ın 1819 öncesi tarihi, coğrafyanın fırsat yarattığını gösterir. Singapur adası, bu dönem boyunca hiç değişmeyen olağanüstü bir konuma sahipti. Buna karşın kaderi çarpıcı biçimde değişti: on dördüncü yüzyılda gelişen bir liman, on altıncı yüzyılda önemsiz bir karakol, on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda pazarı olmayan bir işaret noktası, on dokuzuncu yüzyılda ise yeniden kurulan bir transit ticaret limanı (entrepôt). Konum refahı mümkün kıldı. Onu gerçeğe dönüştüren ise kurumlardı.

Bu tespit, sonraki her dönemin incelenmesi için hareket noktasıdır. Modern finans merkezi de bir konuma dayanır: Asya saat dilimindedir, Çin, Hindistan ve Güneydoğu Asya pazarlarının arasında, deniz ve hava yollarının kavşağında yer alır. Aynı zamanda bu konumu işe dönüştüren kurumlara dayanır. Sonraki bölümler bu kurumların nasıl inşa edildiğini inceler: 1819’un serbest limanından sömürge hukuk düzenine ve kalkınmacı devlete, oradan da bugünün düzenleyici çerçevesine kadar.

Koruma, öngörülebilirlik ve geçişin bedeli

Boğaz’ın başarılı limanlarının üç ortak özelliği vardı. Koruma sunuyorlardı: Tek başına ya da ittifaklar yoluyla limanı ve çevredeki suları güvence altına alacak güçte bir hükümdar. Öngörülebilirlik sunuyorlardı: Bilinen vergiler, bilinen usuller ve uyuşmazlıkların çözümüne ilişkin bilinen kurallar. Geçişin bedelini de makul düzeyde tutuyorlardı. Vergiler hükümdarı ve filosunu finanse edecek kadar yüksek, başka seçenekleri olan tüccarları çekecek kadar düşüktü.

Başarısız limanlar bu noktaların bir ya da birkaçında çuvalladı. Temasek, sarayı ayrılınca korumasını kaybetti. Portekiz Malakkası geçişin bedelini zorla artırdı ve tüccarları başka yerlere kaçırdı. Riau, Hollandalılar tekellerini dayattığında cazibesini yitirdi. 1819’daki İngiliz serbest limanı ise açıkça Hollanda modeline bir cevap olarak tasarlandı: gümrük vergisi yoktu, bütün bayraklara açıktı ve egemen deniz gücünün donanması tarafından korunuyordu.

Bu üç özellik, finans merkezlerinin bugün sunduğu niteliklerle yakından örtüşür. Koruma, siyasi istikrara ve mülkiyet güvenliğine karşılık gelir. Öngörülebilirlik hukukun üstünlüğüne, açık bir düzenleyici çerçeveye ve güvenilir mahkemelere karşılık gelir. Geçişin bedeli ise vergilendirmeye ve düzenleme maliyetlerine karşılık gelir. Bu unsurlar arasındaki denge, tıpkı Boğaz’daki bir limanın konumunu belirlediği gibi, yirmi birinci yüzyılda bir finans merkezinin rekabet konumunu da belirler.

Çoğulcu topluluklar ve farklılığın yönetimi

Boğaz’ın limanları çoğulcu toplumlardı. Malakka yönetimini, her birinin kendi şahbenderi olan dört tüccar topluluğu grubu etrafında örgütledi. Temasek’te Malay hükümdarlar, Çinli ticaret ortakları ve bir orang laut nüfusu vardı. Riau ise bir Malay sarayını, Bugis yöneticileri ve Çinli plantasyon sahiplerini bir araya getiriyordu. Hükümdarın görevi farklılığı yönetmekti. Her topluluğa pazara anladığı koşullarda erişim sağlamak, farklı topluluklardan kişiler arasındaki uyuşmazlıkları çözmek ve aralarındaki çatışmaların ticarete zarar vermesini önlemek gerekiyordu.

Modern Singapur, çoğulcu bir toplumun yönetimini anayasal düzeninin temel ilkelerinden biri hâline getirmiştir. Bu, dört resmî dilin tanınmasından toplu konutlardaki etnik entegrasyon politikalarına kadar uzanır. Bu kitabın J. Kısmı, finans merkezinde dilin rolünü inceler. Sömürge öncesi tarih, farklılığın yönetiminin ulusal politika ilkesi hâline gelmeden çok önce ticari başarının bir koşulu olduğunu gösterir.

Bir limanın çevresindeki düzene bağımlılığı

Boğaz’daki bir liman hiçbir zaman tek başına ayakta durmadı. Daha büyük güçlerin, yani Çin, Siyam, Majapahit, Portekiz, Hollanda ve Britanya’nın hoşgörüsüne ya da korumasına bağlıydı. Sularını denetleyen deniz halklarının sadakatine de bağlıydı. Çevredeki düzen değiştiğinde liman, kendi davranışında hiçbir değişiklik olmadan yükselebilir ya da çökebilirdi. Singapura, Majapahit, Siyam ve yarımada hükümdarları arasındaki çatışmalarda düştü. Riau Hollanda gücüne yenik düştü. Singapur ise Britanya Hollanda denetimi dışında bir liman istediği için yeniden kuruldu.

Bu bağımlılık, Singapur’un varlığının temel stratejik gerçeği olmaya devam etmektedir. Şehir devleti küçüktür, dışa açıktır, istikrarlı bir uluslararası düzene ve Boğaz’dan serbest geçişe bağımlıdır. Bu kitabın K. Kısmı’ndaki jeopolitik bölüm, bu düzende bir değişikliğin, özellikle Amerika Birleşik Devletleri ile Çin arasındaki rekabetin, finans merkezi için ne anlama gelebileceğini inceler. Boğaz’ın tarihi, bu sorunun temel önemde olduğunu düşündürmektedir.

Cenevre’ye uzanan çizgiler

Bu kitap boyunca süren Cenevre karşılaştırması, daha bu noktada yapılabilir. Cenevre, ortaçağdaki refahını İtalya, Fransa, Almanya ve Aşağı Ülkeler arasındaki yolların kavşağında kurulan panayırlara borçluydu. On beşinci yüzyılda Fransız tacı Lyon panayırlarını kayırınca bunları kaybetti.¹ Singapura refahını Asya’nın ana deniz yolu üzerindeki konumuna borçluydu ve sarayı Malakka’ya taşınınca bunu yitirdi. Her iki durumda da elverişli bir konum, daha güçlü komşuların kararlarına açıktı. Her iki yer de sonradan yeni temeller üzerinde yeniden yükseldi: Cenevre Reform, Refuge (Protestan mültecilere sığınak olma) ve bankacılık üzerinde, Singapur ise serbest liman, İngiliz koruması ve çok daha sonra kalkınmacı devlet üzerinde.

Karşılaştırma, ileride tekrar karşımıza çıkacak bir farkı da gösterir. Cenevre’nin ikinci yükselişi, kendini komşularına karşı tanımlayan dinî ve entelektüel bir topluluğa dayanıyordu. Singapur’un ikinci yükselişi ise kendi hukukunu, kendi donanmasını ve kendi ticari çıkarlarını getiren bir dış güç tarafından gerçekleştirilen bir kuruluştu. Bu nedenle Singapur finans merkezinin kurumları, önce İngiliz sömürge yönetiminin, sonra bağımsız cumhuriyet hükümetinin yürüttüğü devlet tasarımıyla daha güçlü bir bağ taşır. Bu tema, kitabın B, C ve D kısımları boyunca sürer.

Notlar

1. Cenevre panayırları ve XI. Louis’nin 1463’te Lyon panayırları lehine aldığı önlemler hakkında bkz. Ressos, Genève, place financière internationale, A kısmı, ek kaynaklarla birlikte. ↩